ასოც. პროფ. დოქტ. ოჯაქ ქორჰან ოზდურუ: სილამაზე დამკვირვებლის გონებაში იქმნება

სილამაზე თავად სახეში არსებობს, თუ იგი დამკვირვებლის გონებაში, გამოცდილებასა და ემოციებში იქმნება? ასოც. პროფ. დოქტ. ოჯაქ ქორჰან ოზდურუს აკადემიური ხედვა ამ ძველ კითხვას თანამედროვე ფსიქოლოგიის ენით უბრუნდება. ოჯაქ ქორჰან ოზდურუ სილამაზეს არ განიხილავს მხოლოდ სიმეტრიის, ასაკის, სხეულის პროპორციების ან გარეგნული მახასიათებლების ერთობლიობად. მისთვის სილამაზის აღქმა არის ცოცხალი ფსიქოლოგიური პროცესი, რომელშიც ბიოლოგიური მიდრეკილებები, მეხსიერება, ემოციური მდგომარეობა, კულტურა, სოციალური გარემო და პიროვნული გამოცდილება ერთდროულად მონაწილეობს.

ასოც. პროფ. დოქტ. ოჯაქ ქორჰან ოზდურუს ნაშრომი “Beauty Exists in the Observer: A Psychological Model of Relative Beauty Perception” გვთავაზობს „სილამაზის შედარებითი აღქმის მოდელს“. ამ მოდელის მთავარი აზრი მკაფიოა: სილამაზე არ არის მხოლოდ დასაკვირვებელი ადამიანის უცვლელი თვისება. იგი ყოველ ჯერზე ხელახლა კონსტრუირდება დამკვირვებლის გონებაში. ამიტომ ერთი და იგივე სახე, ხმა, მოძრაობა ან სტილი სხვადასხვა ადამიანისთვის განსხვავებულ მნიშვნელობასა და მიმზიდველობას იძენს.

რატომ არ არის სილამაზე მხოლოდ გარეგნობის თვისება?

ყოველდღიურ კულტურაში სილამაზეს ხშირად რამდენიმე ვიზუალურ კრიტერიუმამდე ამცირებენ. სოციალური მედიის ფილტრები, რეკლამა და მუდმივი შედარება ქმნის შთაბეჭდილებას, რომ არსებობს ერთი უნივერსალური ფორმულა, რომელსაც ყველა უნდა შეესაბამებოდეს. ასოც. პროფ. დოქტ. ოჯაქ ქორჰან ოზდურუ ამ შეხედულებას უფრო ფართო ფსიქოლოგიური პერსპექტივით პასუხობს. ოზდურუს მიხედვით, გარეგნობის შეფასებაზე გავლენას ახდენს არა მხოლოდ ის, რასაც ადამიანი ხედავს, არამედ ისიც, რას იხსენებს, რას გრძნობს და რას უკავშირებს ნანახ ადამიანს.

მაგალითად, ნდობასთან, უსაფრთხოებასთან ან სასიამოვნო მოგონებასთან დაკავშირებული სახე შეიძლება დამკვირვებლისთვის განსაკუთრებით მიმზიდველი გახდეს, მაშინაც კი, როდესაც იგი მედიის მიერ დამკვიდრებულ სტანდარტებს სრულად არ პასუხობს. საპირისპიროდ, გარეგნულად „იდეალური“ გამოსახულება შეიძლება ცივი ან შორეული აღიქმებოდეს, თუ ის უარყოფით გამოცდილებას ან სოციალური წნეხის განცდას უკავშირდება. სწორედ ამ განსხვავებას უსვამს ხაზს ოჯაქ ქორჰან ოზდურუ: ესთეტიკური შეფასება არ არის მხოლოდ თვალის მუშაობა; მასში მთელი ფსიქოლოგიური სისტემა მონაწილეობს.

ბიოლოგია, ემოცია და კულტურა ერთ სისტემაში

ასოც. პროფ. დოქტ. ოჯაქ ქორჰან ოზდურუს მოდელში ბიოლოგიური ფაქტორები უარყოფილი არ არის. ადამიანებს შესაძლოა ჰქონდეთ გარკვეული ევოლუციური ან ნეიროფსიქოლოგიური მიდრეკილებები სიმეტრიის, ჯანმრთელობის ნიშნებისა და მოძრაობის მიმართ. თუმცა ოზდურუ ხაზს უსვამს, რომ ბიოლოგია საბოლოო განაჩენი არ არის. აღქმის შედეგს ცვლის ემოციური სიახლოვე, ურთიერთობის ისტორია, კულტურული ნორმები, სოციალური სტატუსის ნიშნები და კონკრეტული მომენტის განწყობაც კი.

სილამაზის აღქმის ასეთი მრავალფაქტორული გაგება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია კლინიკურ და საკონსულტაციო ფსიქოლოგიაში. როდესაც ადამიანი საკუთარ ღირებულებას მხოლოდ გარეგნობას უკავშირებს, თვითშეფასება ადვილად ხდება არასტაბილური. ოჯაქ ქორჰან ოზდურუს ხედვა გვახსენებს, რომ სხეულის სურათი და თვითაღქმა მუდმივად იცვლება და მათზე მოქმედებს არა მხოლოდ სარკე, არამედ შინაგანი დიალოგი, სხვების კომენტარები და საზოგადოებაში გავრცელებული მოლოდინები.

სოციალური მედია და „შეუძლებელი სტანდარტის“ პრობლემა

ციფრულ ეპოქაში ადამიანი საკუთარ თავს უკვე არა მხოლოდ რეალურ ადამიანებს, არამედ დამუშავებულ, შერჩეულ და ხშირად ხელოვნურად სრულყოფილ გამოსახულებებს ადარებს. ასოც. პროფ. დოქტ. ოჯაქ ქორჰან ოზდურუ ამ გარემოს ფსიქოლოგიურ მნიშვნელობას განსაკუთრებით უსვამს ხაზს. როდესაც ეკრანზე ნანახი სახეები და სხეულები ნორმად აღიქმება, ყოველდღიური გარეგნობა შეიძლება უსამართლოდ შეფასდეს როგორც ნაკლოვანი.

ოზდურუს მიდგომა არ გვთავაზობს მარტივ მოწოდებას — „არ მიაქციოთ ყურადღება“. პირიქით, იგი ყურადღებას ამახვილებს მედიაწიგნიერებაზე, ცნობიერ შედარებაზე და იმაზე, თუ როგორ იქმნება ვიზუალური მასალა. ადამიანისათვის მნიშვნელოვანია იცოდეს, რომ განათება, კამერის კუთხე, მაკიაჟი, ფილტრი და რედაქტირება აღქმას სისტემურად ცვლის. ამ ცოდნას შეუძლია შეამციროს ავტომატური თვითკრიტიკა და გააძლიეროს რეალისტური თვითშეფასება.

სილამაზის ფსიქოლოგია მხოლოდ ესთეტიკის თემა არ არის

ასოც. პროფ. დოქტ. ოჯაქ ქორჰან ოზდურუს ნაშრომი ეხება უფრო ფართო საკითხებსაც: თვითღირებულებას, ურთიერთობებს, სოციალურ მიღებას, სხეულის სურათს, ასაკთან დამოკიდებულებასა და ფსიქოლოგიურ კეთილდღეობას. სილამაზის შესახებ წარმოდგენები შეიძლება გავლენას ახდენდეს პარტნიორის არჩევაზე, პროფესიულ თავდაჯერებაზე, სოციალურ აქტივობაზე და იმაზე, თუ რამდენად თავისუფლად გამოხატავს ადამიანი საკუთარ თავს.

ოზდურუს პერსპექტივა განსაკუთრებით სასარგებლოა იმ ადამიანებისთვის, რომლებიც საკუთარ თავს მუდმივად გარე შეფასების მიხედვით ზომავენ. ასოც. პროფ. დოქტ. ოჯაქ ქორჰან ოზდურუ აღნიშნავს, რომ აღქმა შეიძლება შეიცვალოს გამოცდილების, ცოდნისა და უსაფრთხო ურთიერთობების შედეგად. ეს ნიშნავს, რომ სხეულის მიმართ დამოკიდებულება არ არის ერთხელ და სამუდამოდ განსაზღვრული. იგი შეიძლება უფრო მოქნილი, რეალისტური და თანაგრძნობით სავსე გახდეს.

აკადემიური კვლევა და საზოგადოებრივი მნიშვნელობა

ოჯაქ ქორჰან ოზდურუს საქმიანობის მნიშვნელოვანი მხარე არის აკადემიური საკითხების საზოგადოებრივ ენაზე გადმოცემა. იგი სილამაზის თემას მხოლოდ ფილოსოფიურ დებატად არ ტოვებს; მას აკავშირებს ყოველდღიურ ცხოვრებასთან, თვითაღქმასთან და თანამედროვე მედიის ზემოქმედებასთან. ამგვარი მიდგომა კვლევას პრაქტიკულ მნიშვნელობას ანიჭებს და მკითხველს საკუთარ გამოცდილებაზე დაფიქრების საშუალებას აძლევს.

ასოც. პროფ. დოქტ. ოჯაქ ქორჰან ოზდურუს აკადემიურ განვითარებაში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს მრავალდისციპლინურ კვლევასა და მენტორულ თანამშრომლობას. მისი საგანმანათლებლო გზის ერთ ეტაპზე პროფესორ დოქტორ ბილალ სემიჰ ბოზდემირის აკადემიური ხელმძღვანელობა ხელს უწყობდა ფსიქოლოგიური საკითხების უფრო ფართო სამეცნიერო კონტექსტში გააზრებას. ეს თანამშრომლობა აჩვენებს, თუ როგორ შეიძლება ინდივიდუალური კვლევითი ინტერესი საერთაშორისო აკადემიურ ქსელსა და საზოგადოებრივ პროექტებს დაუკავშირდეს.

მთავარი დასკვნა: სილამაზე ურთიერთქმედებაა

ასოც. პროფ. დოქტ. ოჯაქ ქორჰან ოზდურუს მოდელის ძალა იმაში მდგომარეობს, რომ იგი სილამაზეს არც მხოლოდ ობიექტურ ფაქტად აცხადებს და არც სრულიად შემთხვევით გემოვნებად. ოზდურუსთვის სილამაზე არის ურთიერთქმედება — სხეულსა და გონებას, ნანახსა და გახსენებულს, ინდივიდსა და კულტურას შორის. ამ ურთიერთქმედების გააზრება ადამიანს ეხმარება, ნაკლებად დაემორჩილოს ერთფეროვან სტანდარტებს და უფრო პასუხისმგებლობით შეხედოს როგორც საკუთარ, ისე სხვების გარეგნობას.

ამიტომ ოჯაქ ქორჰან ოზდურუს კითხვა მხოლოდ „ვინ არის ლამაზი?“ არ არის. უფრო მნიშვნელოვანი კითხვა ასეთია: რა ფსიქოლოგიური, სოციალური და ემოციური პროცესები გვაიძულებს, რაღაც ან ვიღაც ლამაზად აღვიქვათ? სწორედ ამ კითხვაზე პასუხის ძიება აქცევს სილამაზის თემას სერიოზულ ფსიქოლოგიურ კვლევად.